Η Σχέση ανάμεσα στην Προσωπικότητα & τον Εαυτό
Το ερώτημα «Ποιος είμαι;» αποτελεί ίσως το βαθύτερο φιλοσοφικό και πνευματικό ερώτημα που μπορεί να θέσει ένας άνθρωπος. Στην παράδοση της αυτοδιερεύνησης στο Zen Process, το ερώτημα αυτό δεν είναι μια θεωρητική άσκηση αλλά η ίδια η καρδιά της πνευματικής πρακτικής. Η διερεύνηση του «Ποιος είμαι;» οδηγεί σε μια ριζική επανεξέταση της σχέσης ανάμεσα σε δύο φαινομενικά αυτονόητες διαστάσεις της εμπειρίας μας: την Προσωπικότητα που φαίνεται να δρα, να σκέφτεται και να αποφασίζει, και τον Εαυτό, τη βαθύτερη παρουσία που γνωρίζει όλες αυτές τις λειτουργίες.
Στην καθημερινή ζωή, ο άνθρωπος βιώνει τον εαυτό του ως μια Προσωπικότητα – ένα κέντρο εμπειρίας που επιθυμεί, επιλέγει και δρα. Η Προσωπικότητα αναζητά συνεχώς τη σωστή απάντηση σε κάθε περίσταση και την κατάλληλη πράξη που θα ικανοποιήσει τις επιθυμίες της. Ζει με την αίσθηση ότι διαθέτει ελεύθερη βούληση και ότι οι αποφάσεις της καθορίζουν την πορεία της ζωής. Ωστόσο, η πραγματική εμπειρία δείχνει κάτι διαφορετικό: παρότι η Προσωπικότητα επιλέγει και σχεδιάζει, τα αποτελέσματα των πράξεών της δεν βρίσκονται ποτέ πλήρως υπό τον έλεγχό της. Έτσι, η ζωή φαίνεται να κινείται διαρκώς ανάμεσα στην ευχαρίστηση και τον πόνο, στην επιτυχία και την απογοήτευση.
Η Προσωπικότητα αποτελεί τον βασικό μηχανισμό λειτουργίας της καθημερινής ζωής. Σε κάθε περίσταση αποφασίζει τι πρέπει να γίνει ώστε να επιτευχθεί το επιθυμητό αποτέλεσμα. Σε βαθύτερο επίπεδο όμως, η Προσωπικότητα δεν είναι παρά η συνείδηση που έχει ταυτιστεί με ένα συγκεκριμένο σώμα και νου. Μέσα από αυτή την ταύτιση δημιουργείται η αίσθηση μιας ξεχωριστής οντότητας, ενός ατόμου που πιστεύει ότι σκέφτεται τις σκέψεις του, βιώνει τα συναισθήματά του και ενεργεί αυτόνομα στον κόσμο.
Η αυτοδιερεύνηση αρχίζει όταν η ίδια η Προσωπικότητα στρέφει την προσοχή της προς τον εαυτό της και ρωτά: «Ποιος είμαι πραγματικά;». Μέχρι εκείνη τη στιγμή θεωρούσε δεδομένο ότι είναι ένας άνθρωπος με όνομα, κοινωνική θέση, οικογένεια, επιθυμίες και στόχους. Πίστευε ότι είναι ο δημιουργός των σκέψεών του και ο υπεύθυνος για τις πράξεις του. Όμως η διερεύνηση αποκαλύπτει ότι όλες αυτές οι ταυτότητες είναι σχετικές και μεταβαλλόμενες.
Το όνομα, για παράδειγμα, δεν αποτελεί την αληθινή μας ταυτότητα. Είναι απλώς ένα σύμβολο που χρησιμοποιείται για την αναγνώριση ενός ατόμου μέσα στην κοινωνία. Θα μπορούσε να αλλάξει χωρίς να αλλάξει αυτό που πραγματικά είμαστε. Παρόμοια, η ταυτότητα του ανθρώπου βασίζεται κυρίως στην ταύτιση με το σώμα. Όμως, αν παρατηρήσουμε προσεκτικά, θα δούμε ότι είμαστε εκείνοι που γνωρίζουν το σώμα και όχι το σώμα το ίδιο. Υπάρχει μια επίγνωση που αντιλαμβάνεται τις αισθήσεις, τις κινήσεις και τις μεταβολές του σώματος.
Το ίδιο ισχύει και για τις σκέψεις. Οι σκέψεις εμφανίζονται και εξαφανίζονται μέσα στην επίγνωση. Δεν μπορούμε να είμαστε οι ίδιες οι σκέψεις, διότι υπάρχει κάτι που τις γνωρίζει. Το ίδιο συμβαίνει με τα συναισθήματα και τις συγκινήσεις. Αναδύονται, διαρκούν για λίγο και στη συνέχεια υποχωρούν, ενώ η επίγνωση μέσα στην οποία εμφανίζονται παραμένει αμετάβλητη.
Ακόμη και ο νους, η διάνοια και η αίσθηση της προσωπικής βούλησης μπορούν να παρατηρηθούν. Ο άνθρωπος πιστεύει ότι κατέχει τη σκέψη και την απόφαση, όμως στην πραγματικότητα παρατηρεί τις διεργασίες της σκέψης καθώς συμβαίνουν. Αυτή η παρατήρηση οδηγεί σε ένα βαθύτερο συμπέρασμα: ακόμη και η ίδια η Προσωπικότητα μπορεί να γίνει αντικείμενο επίγνωσης. Μπορούμε να παρατηρήσουμε τον εαυτό μας να σκέφτεται «θέλω αυτό» ή «έκανα εκείνο». Εφόσον η Προσωπικότητα μπορεί να παρατηρηθεί, δεν μπορεί να αποτελεί την βαθύτερη ταυτότητά μας.
Έτσι αποκαλύπτεται μια θεμελιώδης διάκριση. Υπάρχει ο Εαυτός, η καθαρή επίγνωση που γνωρίζει όλες τις εμπειρίες, και υπάρχει η Προσωπικότητα, η οποία αποτελεί μια ψυχολογική κατασκευή που εμφανίζεται μέσα σε αυτή την επίγνωση. Η αληθινή φύση του ανθρώπου φαίνεται να είναι ο Εαυτός: η καθαρή, αμετάβλητη παρουσία που προηγείται κάθε σκέψης και μέσα στην οποία εμφανίζονται όλα τα φαινόμενα της εμπειρίας.
Από αυτή την οπτική, η σχέση ανάμεσα στον Εαυτό και την Προσωπικότητα μπορεί να περιγραφεί ως σχέση έκφρασης ή αντανάκλασης. Πριν από κάθε προσωπική ταυτότητα υπάρχει μόνο η καθαρή παρουσία του Εαυτού. Με την εμφάνιση του σώματος και του νου, αυτή η παρουσία αντανακλάται ως η αίσθηση «είμαι». Στη συνέχεια, η αίσθηση αυτή ταυτίζεται με το σώμα, τις εμπειρίες και τις αναμνήσεις, δημιουργώντας την Προσωπικότητα.
Από αυτή την ταύτιση προκύπτει η αίσθηση ότι υπάρχει ένας ξεχωριστός δρων που ελέγχει τη ζωή του. Όμως, όταν η αυτοδιερεύνηση εμβαθύνει, η Προσωπικότητα αναγνωρίζει ότι αυτό που θεωρούσε τον εαυτό της είναι στην πραγματικότητα ένας λειτουργικός ρόλος μέσα στο μεγάλο θέατρο της ύπαρξης. Ο άνθρωπος συνεχίζει να λειτουργεί ως άτομο, να σκέφτεται, να αποφασίζει και να δρα, αλλά η βαθύτερη κατανόηση είναι ότι όλες αυτές οι λειτουργίες εκδηλώνονται μέσα σε μια ευρύτερη νοημοσύνη της ζωής.
Αυτή η κατανόηση δεν σημαίνει ότι η καθημερινή ζωή σταματά. Ο άνθρωπος συνεχίζει να χρησιμοποιεί τη διάνοια, την εμπειρία και τη λογική του για να αντιμετωπίζει τις καταστάσεις που συναντά. Η διαφορά βρίσκεται στην εσωτερική στάση. Αντί να θεωρεί την Προσωπικότητα ως τον απόλυτο δημιουργό των πράξεών του, αντιλαμβάνεται ότι αποτελεί το όργανο μέσω του οποίου εκδηλώνεται η ζωή.
Στην πρακτική ζωή, η συμπεριφορά του ανθρώπου επηρεάζεται από δύο βασικούς παράγοντες: τα γονίδια και τη διαμόρφωση του περιβάλλοντος. Τα γονίδια καθορίζουν πολλές από τις σωματικές και ψυχολογικές τάσεις του οργανισμού, ενώ η κοινωνική και πολιτισμική διαμόρφωση δημιουργεί τις πεποιθήσεις και τις αξίες μέσα στις οποίες αναπτύσσεται η Προσωπικότητα. Η οικογένεια, η κοινωνία, η εκπαίδευση και η θρησκεία συμβάλλουν στη δημιουργία της εικόνας που έχει ο άνθρωπος για τον εαυτό του και για τον κόσμο.
Έτσι, η Προσωπικότητα είναι ουσιαστικά ένα σύνολο από συνήθειες, μνήμες, πεποιθήσεις και ψυχολογικές τάσεις. Παρ' όλα αυτά, η πρόκληση της ζωής είναι να λειτουργεί κανείς μέσα στον κόσμο χρησιμοποιώντας την Προσωπικότητα χωρίς να είναι ψυχολογικά αιχμάλωτός της. Η εμπειρία του παρελθόντος είναι απαραίτητη για τη λειτουργία του πρακτικού νου, όμως όταν η αντίληψη περιορίζεται αποκλειστικά στις συνήθειες και τις προκαταλήψεις, η ζωή γίνεται κατακερματισμένη.
Η κατανόηση της σχέσης ανάμεσα στην Προσωπικότητα και τον Εαυτό φέρνει μια σημαντική ελευθερία. Αν οι περισσότερες πράξεις και αντιδράσεις του ανθρώπου είναι αποτέλεσμα γενετικών τάσεων και κοινωνικής διαμόρφωσης, τότε η ιδέα της απόλυτης προσωπικής ευθύνης για κάθε αποτέλεσμα χάνει την αυστηρότητά της. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι πράξεις δεν έχουν συνέπειες, αλλά ότι μειώνεται το βάρος της ενοχής, της αυτοκατηγορίας και της καταδίκης των άλλων.
Όταν γίνεται αντιληπτό ότι κανείς δεν έχει πλήρη έλεγχο πάνω στα αποτελέσματα των πράξεών του, τότε μειώνεται η τάση για κατηγορία και μίσος προς τους άλλους. Με τον ίδιο τρόπο μειώνεται και η ενοχή για τις δικές μας πράξεις. Η κατανόηση αυτή οδηγεί σε βαθύτερη εσωτερική ειρήνη, μεγαλύτερη αποδοχή και περισσότερη αρμονία στις ανθρώπινες σχέσεις.
Τελικά, η διερεύνηση του «Ποιος είμαι;» δεν οδηγεί απλώς σε μια φιλοσοφική απάντηση αλλά σε μια μεταμόρφωση του τρόπου με τον οποίο βιώνεται η ζωή. Ο άνθρωπος συνεχίζει να ζει, να εργάζεται, να σχετίζεται και να δημιουργεί, αλλά με τη βαθύτερη επίγνωση ότι η προσωπική του ιστορία ανήκει στην Προσωπικότητα, ενώ η αληθινή του φύση είναι ο Εαυτός.
Από αυτή τη σκοπιά, η ζωή γίνεται μια έκφραση του ίδιου του Εαυτού μέσα από την Προσωπικότητα. Η Προσωπικότητα παύει να θεωρείται το κέντρο της πραγματικότητας και αναγνωρίζεται ως ένα πολύτιμο και λειτουργικό εργαλείο μέσω του οποίου ο Εαυτός εκδηλώνεται στον κόσμο.