Κεφάλαιο 1

Η Φύση του Εγώ

Για να κατανοήσουμε την επιρροή που ασκεί το εγώ στη ζωή μας, χρειάζεται πρώτα να στραφούμε προς την ίδια του τη φύση.

Τι είναι αυτό που ονομάζουμε «εγώ»;

Στην πιο βασική του λειτουργία, το εγώ είναι η ψυχολογική κατασκευή μέσα από την οποία αποκτούμε την αίσθηση μιας ξεχωριστής προσωπικής ταυτότητας. Είναι η εικόνα που σχηματίζουμε για το ποιοι είμαστε, βασισμένη στις εμπειρίες μας, στις πεποιθήσεις μας, στις αναμνήσεις μας, στις σχέσεις μας και στην κοινωνική και πολιτισμική διαμόρφωσή μας.

Ωστόσο, το εγώ είναι πολύ περισσότερο από μια απλή εικόνα του εαυτού.

Είναι ένα δυναμικό σύστημα που οργανώνει την εμπειρία γύρω από μια κεντρική αίσθηση: «εγώ είμαι κάποιος».

Από αυτή την αίσθηση αναδύονται οι σκέψεις «εγώ», «δικό μου», «μου αρέσει», «δεν μου αρέσει», «με απέρριψαν», «με αναγνώρισαν», «με απείλησαν», «πέτυχα», «απέτυχα».

Έτσι, το εγώ δεν είναι απλώς κάτι που έχουμε.

Είναι ένας τρόπος με τον οποίο μαθαίνουμε να οργανώνουμε την πραγματικότητα γύρω από τον εαυτό μας.

Σε αυτό το κεφάλαιο θα εξετάσουμε τις διαφορετικές διαστάσεις του εγώ και θα διερευνήσουμε τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνει την αντίληψή μας για τον εαυτό μας, τους άλλους και τον κόσμο.

Η Ψευδαίσθηση του Διαχωρισμού

Στον πυρήνα της λειτουργίας του εγώ βρίσκεται η αίσθηση του διαχωρισμού.

Για να υπάρξει η εμπειρία του «εγώ», χρειάζεται να υπάρξει και ένα «όχι εγώ».

Εγώ και οι άλλοι.
Εγώ και ο κόσμος.
Δικό μου και δικό σου.
Μέσα και έξω.
Εγώ και αυτό που συμβαίνει.

Το εγώ δημιουργεί ένα νοητικό όριο που μας επιτρέπει να βιώνουμε τον εαυτό μας ως ξεχωριστή και διακριτή οντότητα.

Σε πρακτικό επίπεδο, αυτή η διάκριση είναι απαραίτητη. Χρειαζόμαστε μια λειτουργική αίσθηση του εαυτού για να κινούμαστε στον κόσμο, να φροντίζουμε το σώμα μας, να παίρνουμε αποφάσεις και να σχετιζόμαστε με τους άλλους.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν η λειτουργική διάκριση μετατρέπεται σε απόλυτη ψυχολογική πραγματικότητα.

Τότε δεν βιώνουμε απλώς τον εαυτό μας ως ξεχωριστό.

Ταυτιζόμαστε με τον διαχωρισμό.

Δημιουργείται η βαθιά πεποίθηση:

«Είμαι αυτός ο άνθρωπος και ο κόσμος είναι κάτι διαφορετικό από εμένα, κάτι που πρέπει να ελέγξω, να προστατεύσω ή να κατακτήσω».

Από εδώ γεννιούνται οι έννοιες του «δικού μου» και του «όχι δικού μου».

Και μαζί τους η ανάγκη του εγώ να προστατεύσει ό,τι θεωρεί δικό του και να απομακρύνει ό,τι αντιλαμβάνεται ως απειλή.

Η εσωτερική εργασία δεν απαιτεί να καταργήσουμε αυτή τη διάκριση.

Απαιτεί να αναγνωρίσουμε ότι η αίσθηση του διαχωρισμού είναι μια κατασκευή της αντίληψης και όχι ολόκληρη η πραγματικότητα της ύπαρξής μας.

Η Ανάγκη του Εγώ για Συνέχεια

Το εγώ χρειάζεται να αισθάνεται ότι υπάρχει ένας σταθερός «κάποιος» πίσω από όλες τις εμπειρίες.

Γι' αυτό δημιουργεί συνέχεια.

Παίρνει το παρελθόν, το συνδέει με το παρόν και το προβάλλει προς το μέλλον.

«Αυτό μου συνέβη.»
«Έτσι είμαι.»
«Πάντα ήμουν έτσι.»
«Γι' αυτό αντιδρώ με αυτόν τον τρόπο.»
«Έτσι θα είμαι και στο μέλλον.»

Με αυτόν τον τρόπο δημιουργείται μια προσωπική αφήγηση.

Η ζωή μετατρέπεται σε ιστορία.

Και η ιστορία αποκτά έναν κεντρικό χαρακτήρα:

εμένα.

Η αφήγηση αυτή μας προσφέρει αίσθηση συνέχειας και σταθερότητας. Μας επιτρέπει να γνωρίζουμε ποιοι πιστεύουμε ότι είμαστε και να οργανώνουμε τις εμπειρίες μας γύρω από αυτή την εικόνα.

Αλλά η ίδια διαδικασία μπορεί να γίνει περιοριστική.

Όταν η ιστορία γίνεται πολύ σταθερή, αρχίζουμε να ερμηνεύουμε κάθε νέα εμπειρία σύμφωνα με αυτήν.

Δεν βλέπουμε πλέον απλώς αυτό που συμβαίνει.

Βλέπουμε αυτό που ταιριάζει στην ιστορία μας.

Και τότε το παρελθόν δεν είναι πλέον απλώς κάτι που συνέβη.

Γίνεται ένας φακός μέσα από τον οποίο βλέπουμε το παρόν.

Η Επίγνωση αρχίζει όταν μπορούμε να παρατηρήσουμε αυτή την αφήγηση χωρίς να θεωρούμε ότι η αφήγηση είναι η ίδια η πραγματικότητα.

Ταυτότητα και Κοινωνική Διαμόρφωση

Το εγώ δεν δημιουργείται μέσα σε κενό.

Από τη στιγμή που γεννιόμαστε, εισερχόμαστε σε ένα κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον που μας μαθαίνει ποιοι υποτίθεται ότι είμαστε.

Η οικογένεια, η εκπαίδευση, η κοινωνία, ο πολιτισμός, τα μέσα ενημέρωσης και οι σχέσεις μας μεταδίδουν διαρκώς μηνύματα σχετικά με το τι είναι αποδεκτό, επιθυμητό, επιτυχημένο ή σημαντικό.

Σταδιακά μαθαίνουμε:

«Αυτό είσαι.»
«Αυτό πρέπει να είσαι.»
«Έτσι πρέπει να συμπεριφέρεσαι.»
«Αυτό είναι σωστό.»
«Αυτό είναι λάθος.»
«Αυτό αξίζει.»
«Αυτό δεν αξίζει.»

Και χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, πολλές από αυτές τις αντιλήψεις γίνονται μέρος της ταυτότητάς μας.

Ταυτιζόμαστε με το φύλο, την εθνικότητα, το επάγγελμα, την οικογενειακή θέση, την κοινωνική μας κατάσταση, τις πεποιθήσεις μας, τις επιτυχίες μας και τις αποτυχίες μας.

Λέμε:

«Είμαι αυτό.»

Και κάθε φορά που μια ταυτότητα γίνεται «είμαι», δημιουργείται η δυνατότητα της ταύτισης.

Η ταυτότητα από μόνη της δεν είναι πρόβλημα.

Το πρόβλημα βρίσκεται στην ασυνείδητη προσκόλληση σε αυτήν.

Γιατί όταν πιστεύουμε ότι είμαστε η εικόνα μας, τότε οτιδήποτε αμφισβητεί την εικόνα αυτή βιώνεται ως απειλή για την ίδια μας την ύπαρξη.

Η Ανάγκη για Αποδοχή και Ασφάλεια

Το εγώ αναζητά επιβεβαίωση.

Θέλει να γνωρίζει ότι είναι αρκετό, ότι είναι αποδεκτό, ότι έχει αξία.

Γι' αυτό στρέφεται προς τον εξωτερικό κόσμο.

Αναζητά αναγνώριση, έπαινο, επιτυχία, αποδοχή, θαυμασμό και κοινωνική επιβεβαίωση.

Κάθε θετική ανταπόκριση μπορεί να ενισχύσει την εικόνα του εαυτού.

Κάθε απόρριψη ή κριτική μπορεί να την απειλήσει.

Έτσι δημιουργείται ένας αόρατος κύκλος:

ανασφάλεια → αναζήτηση επιβεβαίωσης → προσωρινή ανακούφιση → νέα ανασφάλεια → νέα αναζήτηση.

Το εγώ δεν αναζητά μόνο επιβεβαίωση.

Αναζητά επίσης ασφάλεια.

Θέλει να γνωρίζει τι θα συμβεί.

Θέλει να ελέγχει.

Θέλει να προβλέπει.

Θέλει η πραγματικότητα να παραμένει όσο το δυνατόν πιο κοντά σε αυτό που θεωρεί ασφαλές και οικείο.

Όμως η ζωή δεν είναι σταθερή.

Οι άνθρωποι αλλάζουν.

Οι σχέσεις αλλάζουν.

Το σώμα αλλάζει.

Οι συνθήκες αλλάζουν.

Οι πεποιθήσεις αλλάζουν.

Και τελικά, η ίδια η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας αλλάζει.

Η προσπάθεια του εγώ να δημιουργήσει απόλυτη ασφάλεια μέσα σε έναν κόσμο που διαρκώς μεταβάλλεται είναι επομένως καταδικασμένη να δημιουργεί ένταση.

Η Επίγνωση προσφέρει μια διαφορετική δυνατότητα:

να μπορούμε να υπάρχουμε μέσα στην αβεβαιότητα χωρίς να χρειάζεται να την ελέγξουμε.

Η Αφήγηση του Εγώ και η Αυτοδικαίωση

Το εγώ δεν βιώνει απλώς τις εμπειρίες.

Τις ερμηνεύει.

Δημιουργεί ιστορίες σχετικά με το τι συνέβη, γιατί συνέβη και ποιος φταίει.

Μια πράξη κάποιου άλλου μπορεί να γίνει:

«Δεν με σέβεται.»

Μια αποτυχία μπορεί να γίνει:

«Δεν είμαι αρκετά καλός.»

Μια επιτυχία μπορεί να γίνει:

«Είμαι καλύτερος από τους άλλους.»

Μια διαφωνία μπορεί να γίνει:

«Πρέπει να αποδείξω ότι έχω δίκιο.»

Έτσι, το γεγονός και η ερμηνεία του γεγονότος συγχέονται.

Το εγώ δημιουργεί μια αφήγηση και στη συνέχεια αντιδρά στην αφήγηση σαν να ήταν αντικειμενική πραγματικότητα.

Αυτό είναι ένα από τα ισχυρότερα χαρακτηριστικά του.

Θέλει να προστατεύσει και να διατηρήσει την εικόνα του εαυτού.

Γι' αυτό χρησιμοποιεί την αυτοδικαίωση και τον εξορθολογισμό.

Όταν μια πράξη μας δεν συμφωνεί με την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας, ο νους μπορεί να δημιουργήσει μια εξήγηση που αποκαθιστά τη συνοχή:

«Το έκανα επειδή δεν είχα άλλη επιλογή.»

«Δεν έφταιγα εγώ.»

«Ο άλλος με ανάγκασε.»

«Έτσι είναι οι άνθρωποι.»

Μπορεί η εξήγηση να είναι αληθινή.

Μπορεί και όχι.

Το σημαντικό είναι να μπορούμε να δούμε τη διαδικασία.

Να αναγνωρίζουμε τη στιγμή κατά την οποία ο νους δημιουργεί μια ιστορία για να προστατεύσει την εικόνα του εαυτού.

Εκεί αρχίζει η παρατήρηση.

Οι Περιορισμοί του Εγώ

Το εγώ επιτελεί σημαντικές ψυχολογικές λειτουργίες.

Δεν χρειάζεται να το δαιμονοποιήσουμε.

Χωρίς μια στοιχειώδη αίσθηση ταυτότητας θα ήταν δύσκολο να λειτουργήσουμε αποτελεσματικά μέσα στον κόσμο.

Όμως το εγώ έχει και περιορισμούς.

Όταν η ανάγκη του για έλεγχο γίνεται ισχυρότερη από την ικανότητά μας να προσαρμοζόμαστε, περιορίζει την ανάπτυξή μας.

Όταν η ανάγκη για επιβεβαίωση γίνεται ισχυρότερη από την αυθεντικότητά μας, αρχίζουμε να ζούμε για να ικανοποιούμε τις προσδοκίες των άλλων.

Όταν η προσκόλληση στην ταυτότητα γίνεται ισχυρότερη από την ανοιχτότητα, δυσκολευόμαστε να αλλάξουμε.

Και όταν η αίσθηση του διαχωρισμού γίνεται απόλυτη, δημιουργούνται συγκρούσεις τόσο μέσα μας όσο και στις σχέσεις μας.

Το εγώ λέει:

«Πρέπει να προστατεύσω αυτό που είμαι.»

Η Επίγνωση ρωτά:

«Τι είναι αυτό που ονομάζω "εγώ";»

Το εγώ προσπαθεί να διατηρήσει την εικόνα.

Η Επίγνωση παρατηρεί την εικόνα.

Το εγώ προσπαθεί να ελέγξει την εμπειρία.

Η Επίγνωση επιτρέπει στην εμπειρία να εμφανιστεί και να γίνει γνωστή.

Αυτή η διαφορά είναι θεμελιώδης.

Πώς Αναπτύσσεται το Εγώ

Η ανάπτυξη του εγώ είναι μια σύνθετη διαδικασία στην οποία αλληλεπιδρούν οι προσωπικές μας εμπειρίες με το κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγαλώνουμε.

Δεν γεννιόμαστε με μια ολοκληρωμένη ιστορία για το ποιοι είμαστε.

Η ιστορία αυτή δημιουργείται σταδιακά.

Η Διαμόρφωση του Εγώ

Κατά την πρώιμη παιδική ηλικία αρχίζει να διαμορφώνεται η αίσθηση του εαυτού.

Το παιδί αρχίζει να αναγνωρίζει το σώμα του, να διαφοροποιείται από τους άλλους, να χρησιμοποιεί τη γλώσσα και να κατανοεί σταδιακά ότι αποτελεί ένα ξεχωριστό πρόσωπο μέσα στον κόσμο.

Μέσα από τις σχέσεις με τους γονείς και τους φροντιστές, τους συνομηλίκους και το περιβάλλον, αρχίζει να δημιουργεί μια εσωτερική αναπαράσταση του εαυτού.

«Είμαι αυτός.»

«Οι άλλοι είναι εκείνοι.»

«Αυτό μου επιτρέπεται.»

«Αυτό δεν μου επιτρέπεται.»

«Όταν κάνω αυτό, με αγαπούν.»

«Όταν κάνω εκείνο, με απορρίπτουν.»

Με αυτόν τον τρόπο δημιουργείται σταδιακά ένα σύστημα προσδοκιών, πεποιθήσεων και αντιλήψεων σχετικά με το ποιοι είμαστε και πώς πρέπει να υπάρχουμε στον κόσμο.

Η Κοινωνική και Πολιτισμική Μήτρα

Κανένας άνθρωπος δεν διαμορφώνεται ανεξάρτητα από το περιβάλλον του.

Από τη γέννησή μας βρισκόμαστε μέσα σε μια κοινωνική και πολιτισμική μήτρα.

Η οικογένεια, το σχολείο, οι φίλοι, τα μέσα ενημέρωσης, η κοινωνία και οι πολιτισμικές αξίες μεταδίδουν διαρκώς πρότυπα και προσδοκίες.

Μαθαίνουμε τι σημαίνει να είσαι «καλός».

Τι σημαίνει να είσαι «επιτυχημένος».

Τι σημαίνει να είσαι «δυνατός».

Τι σημαίνει να είσαι «σωστός».

Και μαθαίνουμε επίσης τι δεν πρέπει να είμαστε.

Πολλές από αυτές τις πληροφορίες δεν παραμένουν απλώς εξωτερικοί κανόνες.

Εσωτερικεύονται.

Γίνονται η εσωτερική φωνή που μας κρίνει, μας συγκρίνει, μας κατευθύνει και μας λέει ποιοι πρέπει να είμαστε.

Έτσι, ένα μεγάλο μέρος του εγώ είναι κοινωνικά διαμορφωμένο.

Δεν σημαίνει ότι είναι ψεύτικο.

Σημαίνει ότι δεν είναι όλο δικό μας.

Κοινωνικοποίηση και Ταυτότητα

Η κοινωνικοποίηση είναι η διαδικασία μέσα από την οποία εσωτερικεύουμε τους κανόνες, τις αξίες και τις προσδοκίες του περιβάλλοντός μας.

Μέσα από αυτήν μαθαίνουμε τι θεωρείται αποδεκτό και τι όχι.

Μαθαίνουμε πώς πρέπει να συμπεριφερόμαστε και ποιοι ρόλοι θεωρούνται κατάλληλοι για εμάς.

Οι κοινωνικοί ρόλοι επηρεάζουν βαθιά την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας.

Το ίδιο συμβαίνει με τις πολιτισμικές αξίες και τις πεποιθήσεις.

Αυτό που σε μια κοινωνία θεωρείται φυσιολογικό μπορεί σε μια άλλη να θεωρείται παράξενο.

Αυτό που κάποτε θεωρούνταν απαραίτητο μπορεί σήμερα να αμφισβητείται.

Κι όμως, το εγώ συχνά βιώνει αυτές τις κατασκευές ως απόλυτες αλήθειες.

Η επίγνωση αυτής της διαδικασίας μάς επιτρέπει να κάνουμε μια σημαντική διάκριση:

Άλλο αυτό που είμαι και άλλο αυτό που έμαθα ότι πρέπει να είμαι.

Προγραμματισμός και Συστήματα Πεποιθήσεων

Καθώς μεγαλώνουμε, συσσωρεύουμε ένα σύνολο πεποιθήσεων, στάσεων και αντιλήψεων που λειτουργούν σαν εσωτερικός χάρτης.

Από αυτόν τον χάρτη ερμηνεύουμε τον κόσμο.

Οι πεποιθήσεις μας επηρεάζουν τις επιλογές μας.

Οι επιλογές μας δημιουργούν εμπειρίες.

Οι εμπειρίες ενισχύουν τις πεποιθήσεις μας.

Και έτσι δημιουργείται ένας αυτοτροφοδοτούμενος κύκλος.

Πεποίθηση → αντίληψη → αντίδραση → εμπειρία → επιβεβαίωση της πεποίθησης.

Το σημαντικό είναι ότι μεγάλο μέρος αυτού του κύκλου λειτουργεί χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε.

Δεν επιλέγουμε συνειδητά κάθε πεποίθηση που έχουμε.

Πολλές από αυτές κληρονομήθηκαν από το περιβάλλον μας.

Η εσωτερική εργασία αρχίζει όταν μπορούμε να ρωτήσουμε:

«Αυτή η πεποίθηση είναι πραγματικά δική μου ή είναι κάτι που έμαθα να πιστεύω;»

Η Ανάγκη του Εγώ για Αποδοχή

Το παιδί μαθαίνει πολύ νωρίς ότι η αποδοχή έχει σημασία.

Η αγάπη, η αναγνώριση και η ασφάλεια συνδέονται με συγκεκριμένες συμπεριφορές.

Έτσι το εγώ μαθαίνει να προσαρμόζεται.

Να γίνεται αυτό που χρειάζεται για να ανήκει.

Αυτός ο μηχανισμός είναι απαραίτητος για την κοινωνική ανάπτυξη.

Μπορεί όμως να συνεχίσει να λειτουργεί και στην ενήλικη ζωή.

Τότε μπορεί να ζούμε περισσότερο σύμφωνα με αυτό που πιστεύουμε ότι οι άλλοι θέλουν από εμάς παρά σύμφωνα με αυτό που πραγματικά βιώνουμε.

Φοβόμαστε την απόρριψη.

Φοβόμαστε ότι δεν θα είμαστε αρκετοί.

Φοβόμαστε ότι θα χάσουμε τη θέση μας.

Και έτσι προσαρμοζόμαστε.

Μπορεί να κρύψουμε πλευρές του εαυτού μας.

Να καταπιέσουμε ανάγκες.

Να πούμε «ναι» ενώ θέλουμε να πούμε «όχι».

Να δημιουργήσουμε μια εικόνα που είναι περισσότερο αποδεκτή παρά αυθεντική.

Το εγώ τότε δεν προστατεύει πλέον μόνο τη ζωή.

Προστατεύει την εικόνα της ζωής μας.

Αμφισβητώντας την Κοινωνική Διαμόρφωση

Το γεγονός ότι το εγώ έχει διαμορφωθεί κοινωνικά δεν σημαίνει ότι πρέπει να απορρίψουμε την κοινωνία ή τον πολιτισμό.

Σημαίνει ότι μπορούμε να αρχίσουμε να εξετάζουμε συνειδητά όσα έχουμε εσωτερικεύσει.

Ποιες πεποιθήσεις είναι πραγματικά δικές μας;

Ποιες προέρχονται από την οικογένεια;

Ποιες από την κοινωνία;

Ποιες από τον φόβο της απόρριψης;

Ποιες από την ανάγκη να ανήκουμε;

Ποιες από την ανάγκη να αισθανόμαστε ασφαλείς;

Η Επίγνωση δεν μας ζητά να απορρίψουμε τα πάντα.

Μας προσφέρει τη δυνατότητα να επιλέγουμε.

Να κρατήσουμε ό,τι μας εκφράζει.

Να αμφισβητήσουμε ό,τι δεν μας εκφράζει.

Να αφήσουμε ό,τι έχει πάψει να είναι χρήσιμο.

Και σταδιακά να δημιουργήσουμε μια σχέση με τον εαυτό μας που δεν βασίζεται αποκλειστικά σε αυτό που μας δίδαξαν να είμαστε.

Αυτό είναι ένα σημαντικό βήμα προς την αυθεντικότητα.

Συμπέρασμα

Η κατανόηση της φύσης του εγώ αποτελεί ένα από τα πρώτα βήματα της εσωτερικής εργασίας.

Το εγώ δεν είναι ο εχθρός μας.

Είναι μια λειτουργία.

Μια κατασκευή.

Μια αφήγηση.

Ένα σύστημα ταυτότητας που δημιουργήθηκε μέσα από την αλληλεπίδραση της βιολογίας, της ανάπτυξης, των εμπειριών, των σχέσεων και του κοινωνικού και πολιτισμικού περιβάλλοντος.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι υπάρχει εγώ.

Το πρόβλημα είναι ότι ξεχνάμε ότι είναι μια κατασκευή και ταυτιζόμαστε ολοκληρωτικά μαζί της.

Όταν πιστεύουμε ότι είμαστε οι σκέψεις μας, οι σκέψεις αποκτούν εξουσία πάνω μας.

Όταν πιστεύουμε ότι είμαστε τα συναισθήματά μας, τα συναισθήματα μας καθορίζουν.

Όταν πιστεύουμε ότι είμαστε η ιστορία μας, το παρελθόν καθορίζει το παρόν.

Όταν πιστεύουμε ότι είμαστε η εικόνα μας, κάθε απειλή προς αυτήν γίνεται απειλή προς την ίδια μας την ύπαρξη.

Η πρώτη μετατόπιση είναι επομένως απλή αλλά βαθιά:

να αρχίσουμε να βλέπουμε το εγώ.

Όχι να το πολεμήσουμε.

Όχι να το καταστρέψουμε.

Όχι να δημιουργήσουμε ένα «καλύτερο εγώ».

Αλλά να το παρατηρήσουμε.

Να δούμε πώς δημιουργείται.

Πώς αντιδρά.

Τι φοβάται.

Τι επιθυμεί.

Τι προσπαθεί να προστατεύσει.

Πώς δημιουργεί ιστορίες.

Πώς αναζητά επιβεβαίωση.

Πώς διαχωρίζει.

Και κυρίως, πώς δημιουργεί την αίσθηση:

«Αυτό είμαι εγώ.»

Γιατί τη στιγμή που μπορούμε να παρατηρήσουμε το εγώ, έχει ήδη συμβεί μια θεμελιώδης μετατόπιση.

Αυτό που παρατηρείται δεν μπορεί να είναι ολόκληρος ο παρατηρητής.

Και μέσα σε αυτή τη μικρή απόσταση ανάμεσα στο «είμαι» και στο «παρατηρώ», αρχίζει να ανοίγει ο χώρος της Επίγνωσης.

Από εδώ ξεκινά το επόμενο βήμα του ZenProcess:

από τη φύση του εγώ στην ταύτιση με το εγώ.

Γιατί το ερώτημα δεν είναι μόνο πώς δημιουργείται το εγώ.

Το βαθύτερο ερώτημα είναι:

Πώς ξεχνάμε ότι είναι μια κατασκευή και αρχίζουμε να πιστεύουμε ότι είμαστε αυτή η κατασκευή;

Αυτό είναι το θέμα του επόμενου κεφαλαίου.