Κεφάλαιο 2

Ταύτιση και Προσκόλληση στο Εγώ

Στην πορεία μας προς την κατανόηση της επιρροής του εγώ, υπάρχει ένα κρίσιμο σημείο που χρειάζεται να εξετάσουμε βαθύτερα:

Δεν είναι μόνο το εγώ που δημιουργεί την εικόνα του εαυτού. Είναι η ταύτισή μας με αυτή την εικόνα που της δίνει δύναμη.

Το εγώ, αναζητώντας ασφάλεια, συνέχεια και επιβεβαίωση, δημιουργεί γύρω από τον εαυτό του ένα πλέγμα ταυτίσεων και προσκολλήσεων.

Ταυτιζόμαστε με τις σκέψεις μας.

Με τα συναισθήματά μας.

Με την ιστορία μας.

Με τους ρόλους μας.

Με τις πεποιθήσεις μας.

Με τις επιτυχίες και τις αποτυχίες μας.

Με τον τρόπο που μας βλέπουν οι άλλοι.

Και σταδιακά, όλα αυτά ενώνονται σε μια ενιαία αίσθηση:

«Αυτός είμαι εγώ.»

Εδώ βρίσκεται ένας από τους βαθύτερους μηχανισμούς της ανθρώπινης εμπειρίας.

Δεν υποφέρουμε μόνο από αυτό που συμβαίνει.

Συχνά υποφέρουμε επειδή αυτό που συμβαίνει απειλεί την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας.

Σε αυτό το κεφάλαιο θα εξετάσουμε τη φύση της ταύτισης και της προσκόλλησης, τον τρόπο με τον οποίο δημιουργούν περιορισμούς και εσωτερική δυσφορία, αλλά και τη δυνατότητα να αρχίσουμε να αποδεσμευόμαστε από αυτές.

Η Ψευδαίσθηση ότι το Εγώ είναι ο Εαυτός

Η ταύτιση αρχίζει όταν παύουμε να βλέπουμε την εικόνα του εαυτού ως εικόνα και αρχίζουμε να τη θεωρούμε ως τον ίδιο μας τον εαυτό.

Έχουμε μια σκέψη και λέμε:

«Αυτό σκέφτομαι.»

Σταδιακά γίνεται:

«Έτσι σκέφτομαι.»

Και τελικά:

«Έτσι είμαι.»

Το ίδιο συμβαίνει με τα συναισθήματα.

«Νιώθω φόβο» γίνεται:

«Είμαι φοβισμένος.»

«Έχω θυμό» γίνεται:

«Είμαι θυμωμένος.»

«Απέτυχα σε κάτι» γίνεται:

«Είμαι αποτυχημένος.»

«Έχω έναν συγκεκριμένο ρόλο» γίνεται:

«Αυτό είμαι.»

Έτσι, κάτι που αρχικά ήταν μια εμπειρία μετατρέπεται σε ταυτότητα.

Κάτι που εμφανίστηκε μέσα στη συνείδηση γίνεται ο ορισμός της συνείδησής μας.

Το εγώ είναι, σε μεγάλο βαθμό, μια συλλογή από σκέψεις, μνήμες, αντιλήψεις, πεποιθήσεις και αφηγήσεις που δημιουργούν μια αίσθηση συνέχειας.

Όμως εμείς συνήθως δεν βλέπουμε αυτή τη διαδικασία.

Δεν λέμε:

«Αυτή τη στιγμή εμφανίζεται μια εικόνα του εαυτού μου.»

Λέμε:

«Αυτός είμαι εγώ.»

Εδώ βρίσκεται η ταύτιση.

Η Ανάγκη για Σταθερότητα και Ασφάλεια

Γιατί προσκολλόμαστε τόσο έντονα στην εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας;

Ένας από τους βαθύτερους λόγους είναι η ανάγκη για ασφάλεια.

Η ανθρώπινη ψυχολογία αναζητά συνέχεια και προβλεψιμότητα.

Θέλουμε να γνωρίζουμε ποιοι είμαστε.

Θέλουμε να γνωρίζουμε πού ανήκουμε.

Θέλουμε να γνωρίζουμε πώς πρέπει να συμπεριφερθούμε.

Θέλουμε να μπορούμε να προβλέψουμε πώς θα αντιδράσουν οι άλλοι.

Η ταυτότητα προσφέρει ένα είδος εσωτερικού χάρτη.

«Είμαι αυτός ο άνθρωπος.
Έτσι λειτουργώ.
Αυτά μου αρέσουν.
Αυτά δεν μου αρέσουν.
Αυτά μπορώ να κάνω.
Αυτά δεν μπορώ να κάνω.»

Ο χάρτης αυτός μάς προσφέρει ασφάλεια.

Ταυτόχρονα όμως μπορεί να γίνει φυλακή.

Γιατί κάθε φορά που η πραγματικότητα δεν ταιριάζει με τον χάρτη, αισθανόμαστε ότι κάτι απειλείται.

Η αλλαγή γίνεται απειλή.

Το άγνωστο γίνεται απειλή.

Η αβεβαιότητα γίνεται απειλή.

Ακόμη και η προσωπική ανάπτυξη μπορεί να γίνει απειλή, επειδή απαιτεί να εγκαταλείψουμε μια παλιά εκδοχή του εαυτού μας.

Και το εγώ, που αναζητά συνέχεια, αντιστέκεται.

Ο Φόβος της Απώλειας της Ταυτότητας

Η προσκόλληση στο εγώ δεν αφορά μόνο τον φόβο ότι θα χάσουμε κάτι εξωτερικό.

Αφορά και έναν βαθύτερο φόβο:

«Αν αφήσω αυτή την εικόνα του εαυτού μου, ποιος θα είμαι;»

Αυτός είναι ένας από τους πιο λεπτούς μηχανισμούς της ταύτισης.

Μπορεί να γνωρίζουμε ότι μια πεποίθηση μας περιορίζει και παρ' όλα αυτά να δυσκολευόμαστε να την αφήσουμε.

Μπορεί να γνωρίζουμε ότι ένας ρόλος δεν μας εκφράζει πλέον και παρ' όλα αυτά να φοβόμαστε να τον εγκαταλείψουμε.

Μπορεί να γνωρίζουμε ότι μια σχέση, μια συνήθεια ή ένας τρόπος ζωής δεν μας υπηρετεί πλέον και παρ' όλα αυτά να παραμένουμε προσκολλημένοι.

Γιατί πίσω από την προσκόλληση βρίσκεται συχνά ένας φόβος:

«Αν το αφήσω, θα χάσω ένα μέρος του εαυτού μου.»

Έτσι προτιμούμε μερικές φορές έναν γνώριμο περιορισμό από μια άγνωστη ελευθερία.

Η ταύτιση μας κρατάει σε αυτό που γνωρίζουμε, ακόμη και όταν αυτό που γνωρίζουμε έχει πάψει να μας εξελίσσει.

Η Ανάγκη για Επιβεβαίωση και Αποδοχή

Το εγώ τρέφεται από την εξωτερική επιβεβαίωση.

Θέλει να ακούσει:

«Είσαι καλός.»
«Έχεις αξία.»
«Έχεις δίκιο.»
«Είσαι σημαντικός.»
«Σε θαυμάζω.»
«Σε αποδέχομαι.»

Και όταν αυτά τα μηνύματα έρχονται, η εικόνα του εαυτού ενισχύεται.

Όταν δεν έρχονται, εμφανίζεται αμφιβολία.

Έτσι δημιουργείται ένας κύκλος:

αναζήτηση αποδοχής → επιβεβαίωση → προσωρινή ασφάλεια → φόβος απώλειας → νέα αναζήτηση επιβεβαίωσης.

Η εξωτερική επιβεβαίωση όμως είναι από τη φύση της ασταθής.

Οι άνθρωποι αλλάζουν γνώμη.

Οι σχέσεις αλλάζουν.

Οι συνθήκες αλλάζουν.

Η κοινωνική θέση αλλάζει.

Η επιτυχία έρχεται και φεύγει.

Η ομορφιά, η δύναμη και η αναγνώριση μεταβάλλονται.

Όταν η αίσθηση της αξίας μας στηρίζεται σε αυτά, η εσωτερική μας ισορροπία γίνεται ευάλωτη.

Χρειαζόμαστε διαρκώς κάτι έξω από εμάς για να μας πει ότι είμαστε εντάξει.

Και έτσι η αυτοαποδοχή αναβάλλεται.

Οι Συνέπειες της Προσκόλλησης στο Εγώ

Η προσκόλληση στο εγώ μπορεί αρχικά να προσφέρει ασφάλεια.

Μας δίνει την αίσθηση ότι γνωρίζουμε ποιοι είμαστε.

Όμως όσο πιο σφιχτά κρατιόμαστε από μια ταυτότητα, τόσο πιο ευάλωτοι γινόμαστε σε οτιδήποτε την αμφισβητεί.

Η ευτυχία μας αρχίζει να εξαρτάται από τις συνθήκες.

Η αξία μας από τις απόψεις των άλλων.

Η ασφάλειά μας από την προβλεψιμότητα.

Η ηρεμία μας από τον έλεγχο.

Και τότε η ζωή γίνεται μια διαρκής προσπάθεια να διατηρήσουμε σταθερό κάτι που από τη φύση του μεταβάλλεται.

Η Ψευδαίσθηση του Διαχωρισμού και η Οδύνη

Η ταύτιση ενισχύει την αίσθηση ότι είμαστε ένα ξεχωριστό «εγώ» απέναντι σε έναν κόσμο που βρίσκεται «εκεί έξω».

Εγώ απέναντι στους άλλους.

Εγώ απέναντι στις συνθήκες.

Εγώ απέναντι στη ζωή.

Και από αυτή την αίσθηση διαχωρισμού γεννιέται η ανάγκη να αποκτήσουμε, να προστατεύσουμε, να ελέγξουμε και να διατηρήσουμε.

Θέλουμε περισσότερα.

Θέλουμε καλύτερα.

Θέλουμε να μας αγαπούν.

Θέλουμε να μας αναγνωρίζουν.

Θέλουμε να μην αλλάξει αυτό που έχουμε.

Το πρόβλημα είναι ότι τίποτα από αυτά δεν μπορεί να παραμείνει σταθερό.

Έτσι δημιουργείται ένας κύκλος:

επιθυμία → προσκόλληση → προσωρινή ικανοποίηση → φόβος απώλειας → νέα επιθυμία.

Δεν είναι η επιθυμία από μόνη της που δημιουργεί πρόβλημα.

Είναι η πεποίθηση ότι η ολοκλήρωσή μας εξαρτάται από την εκπλήρωσή της.

Ο Φόβος της Αλλαγής και η Αντίσταση

Το εγώ επιδιώκει σταθερότητα.

Η ζωή όμως είναι αλλαγή.

Αυτό δημιουργεί μια αναπόφευκτη ένταση.

Όσο περισσότερο ταυτιζόμαστε με μια συγκεκριμένη εικόνα του εαυτού, τόσο περισσότερο αντιστεκόμαστε σε οτιδήποτε την αμφισβητεί.

Αποφεύγουμε το ρίσκο.

Μένουμε στο γνώριμο.

Αναβάλλουμε αλλαγές.

Υπεραναλύουμε.

Δικαιολογούμε τη στασιμότητα.

Λέμε:

«Έτσι είμαι εγώ.»

Μια από τις πιο περιοριστικές φράσεις του εγώ.

Γιατί πίσω της συχνά κρύβεται η πεποίθηση ότι αυτό που υπήρξαμε μέχρι σήμερα καθορίζει αυτό που μπορούμε να γίνουμε.

Η Επίγνωση ανοίγει μια διαφορετική δυνατότητα:

Μπορώ να παρατηρώ αυτό που είμαι τώρα χωρίς να το μετατρέπω σε οριστικό ορισμό του εαυτού μου.

Αυτοεπιβαλλόμενα Όρια

Η ταύτιση δημιουργεί όρια που συχνά δεν επιβάλλονται από την πραγματικότητα αλλά από την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας.

«Δεν είμαι δημιουργικός.»

«Δεν μπορώ να το κάνω.»

«Δεν είμαι άνθρωπος που αλλάζει.»

«Έτσι λειτουργώ.»

«Αυτό δεν είναι για μένα.»

Κάθε τέτοια δήλωση μπορεί να γίνει ένα νοητικό σύνορο.

Και όσο περισσότερο επαναλαμβάνεται, τόσο περισσότερο ενισχύεται η ταυτότητα που την περιέχει.

Έτσι δημιουργείται ένας παράδοξος μηχανισμός:

η εικόνα του εαυτού δημιουργεί τα όρια και στη συνέχεια τα όρια επιβεβαιώνουν την εικόνα του εαυτού.

Μπορεί να ζούμε μέσα σε έναν πολύ μικρότερο κόσμο από αυτόν που πραγματικά είναι διαθέσιμος σε εμάς.

Όχι επειδή δεν έχουμε δυνατότητες.

Αλλά επειδή έχουμε πειστεί ότι δεν τις έχουμε.

Η Εξάρτηση από την Εξωτερική Επιβεβαίωση

Όταν η αξία μας εξαρτάται από την αναγνώριση των άλλων, η αυτοεκτίμησή μας αποκτά εύθραυστη βάση.

Ένα βλέμμα μπορεί να μας ανεβάσει.

Μια κριτική μπορεί να μας καταρρακώσει.

Ένας έπαινος μπορεί να μας κάνει να αισθανθούμε σημαντικοί.

Μια απόρριψη μπορεί να δημιουργήσει την αίσθηση ότι δεν αξίζουμε.

Και έτσι παραδίδουμε ένα μέρος της εσωτερικής μας ισορροπίας στην κρίση των άλλων.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι θέλουμε να μας αγαπούν ή να μας αναγνωρίζουν.

Η ανάγκη για σύνδεση είναι βαθιά ανθρώπινη.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν η αναγνώριση γίνεται προϋπόθεση για να αισθανόμαστε ότι αξίζουμε.

Τότε δεν ζούμε πλέον μόνο για να εκφραστούμε.

Ζούμε για να επιβεβαιωθούμε.

Η Αντίσταση στην Παροδικότητα

Το εγώ αναζητά μονιμότητα.

Η ζωή είναι παροδική.

Αυτή η αντίθεση βρίσκεται στη ρίζα πολλών μορφών εσωτερικής δυσφορίας.

Θέλουμε οι σχέσεις να μείνουν ίδιες.

Θέλουμε το σώμα να μη γερνά.

Θέλουμε οι άνθρωποι να μη φύγουν.

Θέλουμε τις συνθήκες να μη μεταβληθούν.

Θέλουμε να διατηρήσουμε αυτό που γνωρίζουμε.

Όμως η αλλαγή δεν είναι εξαίρεση.

Είναι η ίδια η φύση της ζωής.

Όταν προσπαθούμε να κρατήσουμε σταθερό αυτό που είναι προορισμένο να αλλάξει, δημιουργείται αντίσταση.

Και η αντίσταση δημιουργεί οδύνη.

Η αποδοχή της παροδικότητας δεν σημαίνει παθητικότητα.

Σημαίνει ότι σταματάμε να απαιτούμε από τη ζωή να παραμένει όπως θέλουμε προκειμένου να αισθανόμαστε ασφαλείς.

Από την Προσκόλληση στην Ελευθερία

Η αναγνώριση των συνεπειών της ταύτισης είναι η αρχή μιας σημαντικής μετατόπισης.

Δεν χρειάζεται να πολεμήσουμε το εγώ.

Χρειάζεται να αρχίσουμε να το βλέπουμε.

Να παρατηρούμε πότε δημιουργείται η ανάγκη να αποδείξουμε την αξία μας.

Να παρατηρούμε πότε φοβόμαστε ότι θα χάσουμε την εικόνα μας.

Να παρατηρούμε πότε αντιστεκόμαστε στην αλλαγή.

Να παρατηρούμε πότε χρειαζόμαστε την έγκριση των άλλων.

Να παρατηρούμε πότε λέμε:

«Έτσι είμαι.»

Και να ρωτάμε:

«Ποιος είναι αυτός που το παρατηρεί;»

Αυτή η ερώτηση δεν χρειάζεται να απαντηθεί διανοητικά.

Είναι πρόσκληση για παρατήρηση.

Για μια αλλαγή θέσης μέσα στην εμπειρία.

Από το «είμαι αυτό» στο «παρατηρώ αυτό».

Η Δύναμη της Αυτοπαρατήρησης

Όταν παρατηρούμε μια σκέψη χωρίς να την ακολουθούμε, δημιουργείται απόσταση.

Όταν παρατηρούμε ένα συναίσθημα χωρίς να το καταπιέζουμε, δημιουργείται χώρος.

Όταν παρατηρούμε μια παρόρμηση χωρίς να αντιδρούμε αυτόματα, εμφανίζεται επιλογή.

Και όταν παρατηρούμε την εικόνα του εαυτού χωρίς να χρειάζεται να την προστατεύσουμε, εμφανίζεται ελευθερία.

Η παρατήρηση δεν σημαίνει αποστασιοποίηση από τη ζωή.

Σημαίνει ότι μπορούμε να είμαστε μέσα στην εμπειρία χωρίς να χανόμαστε ολοκληρωτικά μέσα σε αυτήν.

Αυτό είναι ένα από τα κεντρικά σημεία του ZenProcess:

Δεν χρειάζεται να αλλάξουμε αμέσως αυτό που συμβαίνει.
Χρειάζεται πρώτα να το δούμε καθαρά.

Η καθαρή παρατήρηση μεταβάλλει σταδιακά τη σχέση μας με αυτό που παρατηρούμε.

Πέρα από την Εγωική Εικόνα

Όσο χαλαρώνει η προσκόλληση στην εικόνα του εαυτού, ανοίγει ένας διαφορετικός χώρος.

Δεν χρειάζεται πλέον να είμαστε συνεχώς κάτι συγκεκριμένο.

Μπορούμε να αλλάξουμε.

Να μάθουμε.

Να αναθεωρήσουμε.

Να αποτύχουμε.

Να ξαναρχίσουμε.

Να πούμε:

«Δεν γνωρίζω.»

Χωρίς να αισθανόμαστε ότι απειλείται η αξία μας.

Μπορούμε να αναγνωρίσουμε:

«Έκανα λάθος.»

Χωρίς να χρειάζεται να καταρρεύσει η εικόνα μας.

Μπορούμε να βιώσουμε:

«Φοβάμαι.»

Χωρίς να συμπεράνουμε:

«Είμαι αδύναμος.»

Μπορούμε να αισθανθούμε:

«Πονάω.»

Χωρίς να δημιουργήσουμε την ταυτότητα:

«Είμαι ένας δυστυχισμένος άνθρωπος.»

Εδώ αρχίζει να εμφανίζεται μια διαφορετική σχέση με τον εαυτό.

Δεν χρειαζόμαστε πλέον μια σταθερή εικόνα για να αισθανόμαστε ότι υπάρχουμε.

Η Αυθεντικότητα ως Βάση της Αξίας

Καθώς χαλαρώνει η προσκόλληση στο εγώ, μπορούμε να στραφούμε προς μια βαθύτερη μορφή αυθεντικότητας.

Η αυθεντικότητα δεν σημαίνει:

«Θα κάνω ό,τι θέλω.»

Ούτε σημαίνει ότι κάθε εσωτερική παρόρμηση είναι αληθινή ή ότι πρέπει να εκφράζεται.

Σημαίνει ότι μπορούμε να ζούμε με μεγαλύτερη συμφωνία ανάμεσα σε αυτό που βιώνουμε, σε αυτό που αναγνωρίζουμε ως σημαντικό και στον τρόπο με τον οποίο επιλέγουμε να υπάρχουμε.

Δεν χρειάζεται πλέον να χτίζουμε την αξία μας πάνω στην εικόνα.

Η αξία δεν χρειάζεται να αποδεικνύεται συνεχώς.

Η ζωή μπορεί να αρχίσει να οργανώνεται γύρω από τις πραγματικές μας αξίες, τις ουσιαστικές μας σχέσεις, τη δημιουργικότητα, την παρουσία και την εσωτερική αλήθεια.

Αυτό δεν δημιουργεί ένα «καλύτερο εγώ».

Δημιουργεί λιγότερη ανάγκη για ένα εγώ που πρέπει διαρκώς να αποδεικνύει ποιος είναι.

Πρακτική Κατεύθυνση

Η αποδέσμευση από την ταύτιση δεν είναι μια διανοητική κατανόηση.

Χρειάζεται να βιωθεί.

Χρειάζεται να παρατηρήσουμε τον εαυτό μας μέσα στην καθημερινότητα.

Όταν κάποιος μας κρίνει.

Όταν δεν παίρνουμε την αναγνώριση που περιμέναμε.

Όταν κάποιος διαφωνεί μαζί μας.

Όταν αισθανόμαστε ότι χάνουμε τον έλεγχο.

Όταν μια σχέση αλλάζει.

Όταν αποτυγχάνουμε.

Όταν φοβόμαστε.

Εκεί βρίσκεται το πραγματικό πεδίο της πρακτικής.

Μπορούμε να σταματήσουμε για μια στιγμή και να ρωτήσουμε:

Τι ακριβώς απειλείται αυτή τη στιγμή;

Ένα πραγματικό γεγονός ή η εικόνα που έχω για τον εαυτό μου;

Τι προσπαθώ να προστατεύσω;

Ποια ιστορία δημιουργεί ο νους μου;

Μπορώ να παρατηρήσω αυτή την ιστορία χωρίς να την πιστέψω αμέσως;

Και τέλος:

Μπορώ να μείνω παρών χωρίς να χρειάζεται να διορθώσω την εμπειρία;

Αυτές οι ερωτήσεις μετατρέπουν την καθημερινή ζωή σε πεδίο Επίγνωσης.

Συμπέρασμα

Η ταύτιση με το εγώ είναι τόσο βαθιά ριζωμένη, ώστε συχνά δεν αντιλαμβανόμαστε ότι συμβαίνει.

Δεν βλέπουμε την ταύτιση.

Βλέπουμε μόνο τις συνέπειές της.

Τον φόβο.

Την ανάγκη για έλεγχο.

Την άμυνα.

Την αναζήτηση επιβεβαίωσης.

Την αντίσταση στην αλλαγή.

Τη δυσκολία να παραδεχτούμε ότι κάναμε λάθος.

Την ανάγκη να προστατεύσουμε την εικόνα μας.

Όμως πίσω από όλα αυτά βρίσκεται ένας κοινός μηχανισμός:

«Πρέπει να προστατεύσω αυτό που πιστεύω ότι είμαι.»

Όσο περισσότερο πιστεύουμε ότι είμαστε η εικόνα μας, τόσο περισσότερο χρειάζεται να την προστατεύουμε.

Και όσο περισσότερο την προστατεύουμε, τόσο λιγότερο ελεύθεροι είμαστε να αλλάξουμε.

Η ελευθερία αρχίζει όταν η εικόνα μπορεί να παρατηρηθεί.

Όταν μπορούμε να πούμε:

«Έχω μια ταυτότητα, αλλά δεν είμαι μόνο η ταυτότητά μου.»

«Έχω σκέψεις, αλλά δεν είμαι οι σκέψεις μου.»

«Έχω συναισθήματα, αλλά δεν είμαι τα συναισθήματά μου.»

«Έχω μια ιστορία, αλλά δεν είμαι η ιστορία μου.»

Αυτή η διάκριση δεν αφαιρεί τίποτα από τη ζωή.

Αντίθετα, δημιουργεί χώρο μέσα στη ζωή.

Χώρο για αλλαγή.

Χώρο για αβεβαιότητα.

Χώρο για μάθηση.

Χώρο για σχέση.

Χώρο για σιωπή.

Χώρο για να μην ξέρουμε.

Και τελικά, χώρο για να υπάρχουμε χωρίς να χρειάζεται κάθε στιγμή να επιβεβαιώνουμε ποιοι είμαστε.

Η ουσιαστική μετατόπιση είναι:

Από την ταύτιση στην παρατήρηση.

Και από την παρατήρηση:

στην αποδέσμευση.

Και από την αποδέσμευση:

στην Επίγνωση.

Γιατί όταν μπορώ να δω το εγώ χωρίς να χρειάζεται να γίνω αυτό, αρχίζω να ανακαλύπτω ότι υπάρχει μέσα μου κάτι ευρύτερο από την εικόνα που έχω δημιουργήσει για τον εαυτό μου.

Το επόμενο βήμα είναι να εξετάσουμε πώς το εγώ προστατεύει αυτή την εικόνα όταν αισθάνεται ότι απειλείται.

Γιατί όταν η ταυτότητα κινδυνεύει, το εγώ δεν παραμένει παθητικό.

Αμύνεται.

Και εκεί αρχίζει η δυναμική των μηχανισμών άμυνας.