Κεφάλαιο 9

Το Εγώ στον Κόσμο

Μέχρι τώρα εξετάσαμε το Εγώ κυρίως ως εσωτερική λειτουργία: τον τρόπο με τον οποίο δημιουργεί ταυτότητα, προσκολλάται σε εικόνες, φοβάται την απώλεια, αναζητά επιβεβαίωση, αμύνεται και επηρεάζει τις σχέσεις μας.

Όμως το Εγώ δεν υπάρχει σε κενό.

Διαμορφώνεται μέσα σε έναν κόσμο ανθρώπων, αξιών, προσδοκιών, θεσμών, οικονομικών συστημάτων, πολιτισμικών προτύπων και συλλογικών αφηγήσεων. Και, ταυτόχρονα, συμβάλλει στη διαμόρφωση αυτού του κόσμου.

Αυτό σημαίνει ότι η εσωτερική μας εργασία δεν αφορά μόνο το πώς αισθανόμαστε ή πώς αντιδρούμε ως άτομα. Αφορά και τον τρόπο με τον οποίο συμμετέχουμε στη συλλογική πραγματικότητα.

Το Εγώ μπορεί να εμφανιστεί μέσα στην κοινωνία ως ανάγκη για εξουσία, κύρος, αναγνώριση και έλεγχο. Μπορεί να εμφανιστεί ως ανταγωνισμός, σύγκριση, καταναλωτισμός, φανατισμός ή ανάγκη να ανήκουμε σε μια ομάδα που θεωρούμε ανώτερη από τις άλλες.

Όμως υπάρχει εδώ μια σημαντική διάκριση:

Δεν χρειάζεται να θεωρήσουμε την κοινωνία «εγωική» ούτε να αντιμετωπίσουμε το Εγώ ως τον εχθρό της ανθρωπότητας.

Το ζητούμενο είναι να αναγνωρίσουμε πώς οι ατομικές και συλλογικές ταυτίσεις αλληλοτροφοδοτούνται.

Γιατί ο κόσμος που δημιουργούμε έξω μας είναι, σε μεγάλο βαθμό, συνέχεια του τρόπου με τον οποίο οργανώνουμε την εμπειρία μέσα μας.

Το Εγώ μέσα στις κοινωνικές δομές

Οι κοινωνίες χρειάζονται δομές.

Χρειάζονται ρόλους, κανόνες, θεσμούς, ευθύνες και τρόπους συντονισμού. Η ιεραρχία, η εξουσία και η οργάνωση δεν είναι από μόνες τους προβληματικές.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν η λειτουργική θέση μετατρέπεται σε προσωπική ταυτότητα.

Όταν το «έχω έναν ρόλο» γίνεται:

«είμαι ο ρόλος μου».

Όταν το «έχω ευθύνη» γίνεται:

«πρέπει να ελέγχω».

Όταν το «έχω επιτυχία» γίνεται:

«η αξία μου εξαρτάται από την επιτυχία μου».

Και όταν η θέση που κατέχω χρειάζεται διαρκώς να επιβεβαιώνεται, το Εγώ αρχίζει να προστατεύει όχι πλέον τη λειτουργία αλλά την εικόνα.

Έτσι μπορεί να δημιουργηθούν σχέσεις εξουσίας που δεν υπηρετούν πλέον τον κοινό σκοπό αλλά την αυτοεπιβεβαίωση εκείνου που βρίσκεται στην εξουσία.

Η ανάγκη να είμαι ανώτερος.

Η ανάγκη να έχω δίκιο.

Η ανάγκη να ελέγχω.

Η ανάγκη να αναγνωρίζομαι.

Η ανάγκη να μη χάσω τη θέση μου.

Αυτές οι κινήσεις είναι κοινωνικά πολύ πιο σημαντικές από όσο φαίνονται, γιατί όταν επαναλαμβάνονται από πολλούς ανθρώπους μπορούν να μετατραπούν σε ολόκληρα συστήματα.

Η εσωτερική δυναμική μπορεί έτσι να γίνει συλλογική δομή.

Το ατομικό Εγώ μπορεί να γίνει κοινωνικό σύστημα.

Εξουσία, έλεγχος και κύρος

Η εξουσία δεν διαφθείρει πάντοτε.

Μπορεί να χρησιμοποιηθεί για προστασία, οργάνωση, δημιουργία και υπηρεσία.

Αλλά όταν η εξουσία συνδέεται με μια εύθραυστη αυτοεικόνα, δημιουργείται ένας επικίνδυνος μηχανισμός.

Το άτομο δεν χρησιμοποιεί πλέον την εξουσία για να υπηρετήσει κάτι μεγαλύτερο από τον εαυτό του.

Χρησιμοποιεί αυτό που υπηρετεί για να ενισχύσει τον εαυτό του.

Τότε η εξουσία γίνεται προσωπική υπόθεση.

Η κριτική βιώνεται ως επίθεση.

Η διαφωνία ως απειλή.

Η απώλεια ελέγχου ως απώλεια ταυτότητας.

Και η υποχώρηση ως ταπείνωση.

Η Επίγνωση δεν σημαίνει ότι απορρίπτουμε την εξουσία ή την ηγεσία. Σημαίνει ότι μπορούμε να παρατηρούμε τι συμβαίνει μέσα μας όταν βρισκόμαστε σε θέση επιρροής.

Χρησιμοποιώ τη θέση μου ή χρειάζομαι τη θέση μου για να αισθάνομαι ότι αξίζω;

Αυτό είναι ένα βαθύτερο ερώτημα ηγεσίας.

«Εμείς» και «οι άλλοι»

Το Εγώ χρειάζεται ταυτότητα.

Και η ταυτότητα συχνά χρειάζεται όρια.

Έτσι δημιουργείται εύκολα η διάκριση:

εμείς και οι άλλοι.

Η ομάδα μου και η δική τους.

Οι δικές μας αξίες και οι δικές τους.

Οι δικοί μας άνθρωποι και οι ξένοι.

Η δική μου άποψη και η δική τους.

Η ανάγκη του ανθρώπου να ανήκει είναι φυσική και σημαντική. Η κοινότητα μπορεί να προσφέρει σύνδεση, ασφάλεια, νόημα και αλληλεγγύη.

Όμως η ταύτιση με την ομάδα μπορεί να γίνει τόσο ισχυρή ώστε να μην αντιλαμβανόμαστε πλέον την ομάδα ως κάτι στο οποίο συμμετέχουμε, αλλά ως κάτι που είμαστε.

Τότε η αμφισβήτηση της ομάδας βιώνεται ως προσωπική απειλή.

Και όταν η ταυτότητά μας εξαρτάται από το ποιοι είναι «οι άλλοι», χρειάζεται κάποιος άλλος για να αισθανόμαστε ότι υπάρχουμε.

Η Επίγνωση δεν απαιτεί να εγκαταλείψουμε τις ομάδες μας.

Απαιτεί να μπορούμε να συμμετέχουμε χωρίς να χάνουμε την ικανότητά μας να βλέπουμε.

Να ανήκουμε χωρίς να τυφλωνόμαστε.

Να έχουμε αξίες χωρίς να μετατρέπουμε τις αξίες μας σε λόγο απαξίωσης του άλλου.

Να μπορούμε να πούμε:

«Αυτό πιστεύω» χωρίς να χρειάζεται να σημαίνει «αυτό είμαι».

Ο ανταγωνισμός και η νοοτροπία της έλλειψης

Ένα μεγάλο μέρος της σύγχρονης κοινωνικής πραγματικότητας οργανώνεται γύρω από τη σύγκριση.

Ποιος έχει περισσότερα.

Ποιος είναι πιο επιτυχημένος.

Ποιος είναι πιο όμορφος.

Ποιος είναι πιο έξυπνος.

Ποιος έχει μεγαλύτερη επιρροή.

Ποιος προχωράει πιο γρήγορα.

Το Εγώ δυσκολεύεται να αντιληφθεί την αξία χωρίς σύγκριση.

Χρειάζεται ένα μέτρο έξω από τον εαυτό του για να αποφασίσει αν είναι «αρκετό».

Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος:

σύγκριση → αξιολόγηση → επιβεβαίωση ή απόρριψη → προσπάθεια → νέα σύγκριση.

Η σύγκριση μπορεί να κινητοποιήσει την προσπάθεια. Όταν όμως γίνεται βασικός τρόπος αυτοαξιολόγησης, δημιουργεί μόνιμη εσωτερική πίεση.

Πάντα υπάρχει κάποιος καλύτερος.

Πάντα υπάρχει κάτι περισσότερο.

Πάντα υπάρχει ένας επόμενος στόχος.

Και το Εγώ δεν φτάνει ποτέ.

Η Επίγνωση δεν σημαίνει ότι εγκαταλείπουμε την προσπάθεια ή την εξέλιξη.

Σημαίνει ότι μπορούμε να εξελισσόμαστε χωρίς να χρησιμοποιούμε την επίδοση ως απόδειξη της αξίας μας.

Να προσπαθούμε χωρίς να χρειάζεται να αποδείξουμε ότι αξίζουμε.

Καταναλωτισμός και η αναζήτηση του «αρκετού»

Ο καταναλωτισμός δεν αφορά μόνο τα αντικείμενα που αγοράζουμε.

Αφορά και την υπόσχεση που συνοδεύει αυτά τα αντικείμενα.

Ότι κάτι έξω από εμάς θα μας κάνει πιο ολοκληρωμένους.

Πιο επιτυχημένους.

Πιο επιθυμητούς.

Πιο ασφαλείς.

Πιο σημαντικούς.

Το Εγώ μπορεί εύκολα να συνδέσει την αξία του με σύμβολα: χρήματα, αντικείμενα, εμφάνιση, επαγγελματικό τίτλο, σπίτι, αυτοκίνητο, ταξίδια, κοινωνική θέση.

Και τότε η κατανάλωση παύει να αφορά την πραγματική ανάγκη.

Γίνεται τρόπος διαμόρφωσης ταυτότητας.

Το ερώτημα δεν είναι:

«Χρειάζομαι αυτό;»

αλλά:

«Τι θα σημαίνει για μένα αν το έχω;»

Η εσωτερική ελευθερία δεν απαιτεί απόρριψη της ύλης.

Δεν χρειάζεται να αρνηθούμε την άνεση, την ομορφιά, την οικονομική ευημερία ή την απόλαυση.

Χρειάζεται να πάψουμε να ζητάμε από αυτά να μας δώσουν κάτι που δεν μπορούν να μας δώσουν.

Κανένα αντικείμενο δεν μπορεί να ολοκληρώσει μια ταυτότητα που αισθάνεται εσωτερικά ανεπαρκής.

Το «αρκετό» δεν είναι πάντοτε ποσότητα.

Είναι και μια εσωτερική σχέση με αυτό που ήδη υπάρχει.

Το Εγώ στον ψηφιακό κόσμο

Τα κοινωνικά δίκτυα δημιούργησαν ένα νέο πεδίο έκφρασης της ταυτότητας.

Για πρώτη φορά μπορούμε να σχεδιάζουμε, να επεξεργαζόμαστε και να παρουσιάζουμε τον εαυτό μας σχεδόν διαρκώς.

Επιλέγουμε τι θα δείξουμε.

Τι θα αποκρύψουμε.

Πώς θα φαινόμαστε.

Ποια στιγμή θα μοιραστούμε.

Ποια εκδοχή μας θα γίνει ορατή.

Έτσι δημιουργείται μια ψηφιακή αυτοεικόνα.

Και όσο περισσότερο επενδύουμε σε αυτήν, τόσο περισσότερο μπορεί να αρχίσουμε να ζούμε για την αντίδραση των άλλων.

Ένα «μου αρέσει» γίνεται μικρή επιβεβαίωση.

Η απουσία ανταπόκρισης γίνεται μικρή απόρριψη.

Η σύγκριση γίνεται καθημερινή.

Και η ζωή μπορεί σταδιακά να μετατραπεί από εμπειρία σε παρουσίαση.

Δεν είμαι μόνο αυτό που ζω.

Γίνομαι και αυτό που δείχνω ότι ζω.

Η πρακτική της Επίγνωσης εδώ είναι ιδιαίτερα απλή:

Μπορώ να χρησιμοποιώ τον ψηφιακό κόσμο χωρίς να χρειάζομαι τον ψηφιακό κόσμο για να επιβεβαιώνει ποιος είμαι;

Μπορώ να μοιράζομαι χωρίς να χρειάζομαι επιβεβαίωση;

Μπορώ να βλέπω χωρίς να συγκρίνω;

Μπορώ να παραμένω ο ίδιος άνθρωπος όταν κανείς δεν κοιτάζει;

Αυτό είναι ένα σύγχρονο πεδίο εσωτερικής εργασίας.

Από το ατομικό Εγώ στη συλλογική δυναμική

Όταν πολλοί άνθρωποι λειτουργούν μέσα από παρόμοιες εγωικές ανάγκες, δημιουργείται μια συλλογική δυναμική.

Ο φόβος του ατόμου γίνεται φόβος της ομάδας.

Η ανάγκη του ατόμου για κύρος γίνεται κοινωνική εμμονή με το status.

Η ανάγκη για ασφάλεια γίνεται συλλογική προσκόλληση.

Η ανάγκη για «εμάς» δημιουργεί «τους άλλους».

Η ανάγκη για περισσότερο δημιουργεί μια κουλτούρα αδιάκοπης κατανάλωσης.

Και έτσι το προσωπικό και το συλλογικό αλληλεπιδρούν συνεχώς.

Δεν μπορούμε να αλλάξουμε την κοινωνία μόνο κατηγορώντας την.

Αλλά ούτε μπορούμε να αλλάξουμε τον εαυτό μας αγνοώντας τον κόσμο μέσα στον οποίο ζούμε.

Η εσωτερική και η εξωτερική πραγματικότητα βρίσκονται σε συνεχή σχέση.

Από τον ανταγωνισμό στη συνεργασία

Η υπέρβαση των εγωικών συλλογικών προτύπων δεν σημαίνει την κατάργηση της ατομικότητας.

Σημαίνει τη μετατόπιση από το:

«Πώς θα κερδίσω εις βάρος σου;»

στο:

«Πώς μπορούμε να δημιουργήσουμε κάτι που να υπηρετεί και τους δύο;»

Από την αποκλειστικότητα στη συνεργασία.

Από τη σύγκριση στη συνεισφορά.

Από τη συσσώρευση στη διαμοίραση.

Από την ανάγκη κυριαρχίας στην υπεύθυνη συμμετοχή.

Από το «εγώ εναντίον σου» στο «εμείς μέσα στην ίδια πραγματικότητα».

Αυτό δεν σημαίνει ότι όλες οι διαφορές εξαφανίζονται.

Σημαίνει ότι η διαφορά δεν χρειάζεται να γίνει εχθρότητα.

Επίγνωση και συλλογική ευθύνη

Η συλλογική Επίγνωση δεν είναι κάποια μυστηριακή κατάσταση.

Είναι η ικανότητα να αντιλαμβανόμαστε ότι οι πράξεις μας δεν τελειώνουν σε εμάς.

Ο τρόπος που μιλάμε επηρεάζει τον άλλον.

Ο τρόπος που καταναλώνουμε επηρεάζει το περιβάλλον.

Ο τρόπος που χρησιμοποιούμε την εξουσία επηρεάζει όσους βρίσκονται γύρω μας.

Ο τρόπος που αντιδρούμε στη διαφορετικότητα επηρεάζει το κλίμα μιας ολόκληρης ομάδας.

Κάθε ατομική πράξη συμμετέχει σε ένα μεγαλύτερο δίκτυο σχέσεων.

Αυτό δεν σημαίνει ότι είμαστε υπεύθυνοι για τα πάντα.

Σημαίνει ότι δεν είμαστε απομονωμένοι από τις συνέπειες της παρουσίας μας.

Η Επίγνωση διευρύνει τον κύκλο της ευθύνης.

Η εκπαίδευση της συλλογικής Επίγνωσης

Μια πιο ώριμη κοινωνία δεν δημιουργείται μόνο μέσα από νόμους και θεσμούς.

Δημιουργείται και μέσα από ανθρώπους που μπορούν να παρατηρούν τον εαυτό τους.

Να αναγνωρίζουν τα συναισθήματά τους.

Να αμφισβητούν τις αυτόματες πεποιθήσεις τους.

Να ακούν πριν απαντήσουν.

Να μπορούν να διαφωνούν χωρίς να χρειάζεται να καταστρέψουν τον άλλον.

Να αναγνωρίζουν τα λάθη τους χωρίς να καταρρέει η αυτοεικόνα τους.

Να αλλάζουν γνώμη χωρίς να αισθάνονται ότι χάνουν την ταυτότητά τους.

Αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα κοινωνικά αποτελέσματα της εσωτερικής εργασίας.

Ο άνθρωπος που μπορεί να παρατηρήσει το Εγώ του είναι λιγότερο πιθανό να το επιβάλει ασυνείδητα στους άλλους.

Και μια κοινωνία ανθρώπων που μπορούν να παρατηρούν τον εαυτό τους αποκτά μεγαλύτερη δυνατότητα διαλόγου, συνεργασίας και μετασχηματισμού.

Το Εγώ δεν χρειάζεται να εξαφανιστεί από τον κόσμο

Ο στόχος δεν είναι ένας κόσμος χωρίς Εγώ.

Ούτε ένας άνθρωπος χωρίς προσωπικότητα, φιλοδοξίες, όρια ή ατομικές ανάγκες.

Το ζητούμενο είναι κάτι πολύ πιο πρακτικό:

να μπορούμε να συμμετέχουμε στον κόσμο χωρίς να χανόμαστε μέσα στις ταυτότητες που δημιουργούμε μέσα σε αυτόν.

Να έχουμε θέση χωρίς να γινόμαστε η θέση.

Να έχουμε επιτυχία χωρίς να γινόμαστε η επιτυχία.

Να έχουμε απόψεις χωρίς να γινόμαστε οι απόψεις μας.

Να ανήκουμε χωρίς να αποκλείουμε.

Να διαθέτουμε χωρίς να προσκολλόμαστε.

Να ηγούμαστε χωρίς να κυριαρχούμε.

Να δημιουργούμε χωρίς να χρειαζόμαστε διαρκώς επιβεβαίωση.

Αυτό είναι η Επίγνωση μέσα στον κόσμο.

Δεν αποσύρεται από τη ζωή.

Μπαίνει βαθύτερα μέσα στη ζωή χωρίς να χάνεται μέσα της.

Συμπέρασμα

Το Εγώ δεν είναι μόνο μια προσωπική υπόθεση.

Είναι και κοινωνική δύναμη.

Εμφανίζεται στις σχέσεις, στην εργασία, στην εξουσία, στην οικονομία, στην κατανάλωση, στις ομάδες, στην πολιτική, στην ψηφιακή εικόνα και στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη θέση μας μέσα στον κόσμο.

Όμως πίσω από όλες αυτές τις εκφράσεις συναντούμε συχνά τις ίδιες βασικές κινήσεις:

ταύτιση, φόβος, σύγκριση, προσκόλληση, ανάγκη για επιβεβαίωση και έλεγχος.

Η αλλαγή αρχίζει όταν αυτές οι κινήσεις γίνονται ορατές.

Όχι για να καταδικάσουμε τον εαυτό μας.

Αλλά για να αποκτήσουμε επιλογή.

Από την ανταγωνιστικότητα στη συνεργασία.

Από την ανάγκη επιβεβαίωσης στη συνεισφορά.

Από την προσκόλληση στην ελευθερία.

Από το «εγώ εναντίον των άλλων» στη συνειδητή συμμετοχή.

Από την αυτόματη αντίδραση στην υπεύθυνη ανταπόκριση.

Και τελικά, από την προσπάθεια να αλλάξουμε τον κόσμο ώστε να ταιριάζει στο Εγώ, στην ικανότητα να αλλάζουμε τον τρόπο με τον οποίο στεκόμαστε μέσα στον κόσμο.

Η Επίγνωση δεν μας απομακρύνει από την κοινωνία.

Μας επιτρέπει να συμμετέχουμε σε αυτήν με μεγαλύτερη ελευθερία, καθαρότητα και ευθύνη.

Και εδώ εμφανίζεται το ερώτημα:

Αν το Εγώ είναι μια λειτουργία που μπορούμε να παρατηρούμε, τότε τι βρίσκεται πέρα από την ταύτιση μαζί του;